Ćwiczenia artykulacji w rehabilitacji mowy po udarze

Udar mózgu jest poważnym zdarzeniem medycznym, które może znacząco wpłynąć na zdolność osoby do komunikowania się. Dzięki postępom w neurologopedii istnieją jednak skuteczne metody rehabilitacji mowy, które mogą pomóc pacjentom odzyskać zdolności komunikacyjne. W tym artykule skupimy się na ćwiczeniach języka i artykulacji – kluczowych w procesie rehabilitacji mowy po udarze.

Udar i jego wpływ na mowę

Udar mózgu może uszkodzić struktury mózgowe w półkuli dominującej odpowiedzialnej za mowę i prowadzić do zaburzeń takich jak afazja. Objawy afazji zależą od lokalizacji oraz rozległości uszkodzenia mózgu; mogą obejmować trudności w nadawaniu i odbiorze mowy i języka. W przypadku uszkodzenia ośrodka Broki, który odpowiada za planowanie ruchów pozwalających wytwarzać mowę, można spodziewać się trudności z motoryką narządów artykulacyjnych. Afazja może również wiązać się z apraksją oralną, czyli zaburzeniami wykonywania celowych ruchów artykulacyjnych podczas realizacji poszczególnych głosek, sylab czy wyrazów.

Znaczenie neuroplastyczności mózgu w rehabilitacji

Neuroplastyczność, czyli zdolność mózgu do adaptacji i tworzenia nowych połączeń nerwowych, to podstawa rehabilitacji mowy. Stymulacja i terapia, których celem jest odbudowa komunikacji językowej, mogą przyczynić się do częściowego lub pełnego odzyskania utraconych funkcji.

Ćwiczenia motoryki narządów artykulacyjnych

Ćwiczenia te mają na celu przygotować osobę do wypowiadania głosek oraz poprawić czucie podczas wykonywania ruchów artykulacyjnych. Ważnym elementem jest powtarzalność oraz zastosowanie zasady naprzemienności ruchów, w taki sposób, jak one występują w mowie.

Wzmocnienie warg i języka

  • Masowanie, rozciąganie, ściąganie jak do „u”, cmokanie, parskanie i gwizdanie są świetnymi ćwiczeniami na wzmocnienie warg i poprawę ich elastyczności.
  • Ćwiczenia takie jak wysuwanie języka na brodę i chowanie do jamy ustnej, przesuwanie go do kącików ust, oblizywanie ust, unoszenie języka do wałka dziąsłowego czy dotykanie czubkiem języka górnych i dolnych zębów mają na celu usprawnienie języka.

Poprawa funkcji żuchwy i policzków

  • Naśladowanie ruchów żucia i ćwiczenia opuszczania oraz unoszenia żuchwy wzmacniają mięśnie odpowiedzialne za ruchy żuchwy.
  • Przytrzymywanie powietrza w policzkach i wypychanie ich językiem pomaga w kontroli napięcia mięśniowego policzków.

Ćwiczenia podniebienia

  • Ćwiczenia takie jak chrapanie na wdechu i wydechu mogą wzmacniać mięśnie podniebienia, co jest ważne dla prawidłowej artykulacji.

Wykorzystanie automatyzmów mowy

Zdolności prawopółkulowe, np. automatyczne ciągi mowy, mogą być bardzo pomocne w uruchomieniu mowy. Te automatyzmy aktywizują różne obszary mózgu i wspierają proces rehabilitacji. Przykładem takich ciągów są: liczenie, wypowiadanie nazw dni tygodnia, miesięcy, pór roku, śpiewanie znanych piosenek (np. Sto lat, Panie Janie), utworów religijnych, recytowanie wyliczanek. Zaleca się też zabawy w dokańczanie przysłów, związków frazeologicznych. Dobieranie repertuaru do terapii zależy od zainteresowań chorego, znajomości proponowanych tekstów, automatyzmów oraz jego możliwości realizacyjnych.

Ćwiczenia oddechu i fonacji

Ćwiczenia oddechowe, takie jak nabieranie powietrza i wypuszczanie go z dźwiękiem samogłosek, poprawiają koordynację oddechu i fonacji, co jest kluczowe w terapii mowy. Mogą także pełnić funkcję relaksacyjną i wyciszającą. Do takich ćwiczeń należą: nabieranie powietrza i przytrzymywanie go w policzkach, nabieranie powietrza i próby realizacji samogłosek (a, e, o, u , i , y), wdychanie i wydychanie przez nos, nabieranie powietrza i wypuszczanie przy jednoczesnym mówieniu głoski „s”, dmuchanie na kartkę papieru, dmuchanie przez słomkę do kubka z wodą (pod warunkiem, że pacjent nie ma zaburzeń połykania).

Dalsze kierunki terapii

Po opanowaniu podstawowych ćwiczeń motoryki narządów mowy ważne jest, aby kontynuować prace nad realizacją sylab oraz wyrazów i stopniowo włączać je do zdaniowego kontekstu komunikacji. Początkowo należy zastosować proste wyrazy, które będą zbudowane z sylab otwartych. Następnie warto je osadzić w kontekście zdaniowym, tak aby osoba czuła potrzebę ich zastosowania w komunikacji. Chory może dopowiadać do zdania ostatni wyraz, co dzięki osadzeniu w kontekście ułatwi mu realizację i aktualizację wyrazu.

Przykłady:

LA; LATO; Ola lubi LATO; Ola nie lubi zimy, woli LATO.

LO; LODY; Ala lubi zimne malinowe LODY.

BU; BUTY; Ela kupiła nowe skórzane BUTY.

W terapii istotne jest powtarzanie i utrwalanie. Tu również warto zaznaczyć, że częstotliwość działań terapeutycznych ma znaczenie. Lepszych efektów można się spodziewać, jeśli terapia i ćwiczenia są prowadzone regularnie.

Do ćwiczeń artykulacyjnych powinno się dołączyć ćwiczenia czytania i pisania, co w przypadku języka, który jest sekwencyjny, ma duże znaczenie.

Wsparcie terapii

Warto korzystać z dostępnych na rynku materiałów i ćwiczeń, takich jak Terapia apraksji mowy autorstwa Anny Miechowskiej. Tu osoby z afazją, opiekunowie i terapeuci znajdą również dokładny opis ćwiczeń motoryki narządów artykulacyjnych oraz bogaty materiał wyrazów do powtarzania i realizacji poszczególnych głosek. Można pobrać darmowy fragment publikacji i zapoznać się z ćwiczeniami już dziś.

Podsumowanie

Rehabilitacja mowy po udarze wymaga cierpliwości i regularności. Wykorzystanie opisanych technik i ćwiczeń może znacząco przyczynić się do poprawy funkcji mowy. Pamiętajmy, że wsparcie pacjenta przez osoby bliskie oraz profesjonalnych terapeutów jest w tym procesie nieocenione.

O autorce

dr Paulina Wójcik-Topór – doktor nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa, adiunkt w Zakładzie Logopedii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Instytucie Glottodydaktyki Polonistycznej, logopeda, neurologopeda. Od 2014 roku pracuje jako neurologopeda w Szpitalu Specjalistycznym im. L. Rydygiera w Krakowie na Oddziale Rehabilitacji Neurologicznej z Pododdziałem Rehabilitacji Ogólnoustrojowej. Współpracuje z Polskim Centrum Rehabilitacji Funkcjonalnej „Votum” w Krakowie, prowadzi terapie komunikacji – głównie osób dorosłych po różnych incydentach neurologicznych.

Udostępnij ten artykuł:

Śledź nasze media społecznościowe

Odwiedź nasz Facebook i Instagram!

Skip to content